अमेरिका–चीनबीचको बढ्दो प्रतिस्पर्धाबीच रुस ‘तेस्रो शक्ति’को विकल्पका रूपमा स्थापित
काठमाडौं । दक्षिण–पूर्वी एसियाली देशहरू अहिले ऊर्जा आपूर्तिको अनिश्चिततासँग जुधिरहेका छन्। उनीहरू इरान द्वन्द्वको असर र अमेरिका–चीनबीचको बढ्दो प्रतिस्पर्धाको दबाबमा पनि छन्। यस्तो अवस्थामा रुसले यस क्षेत्रका लागि एक भरपर्दो ‘तेस्रो शक्ति’ को विकल्पका रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गरिरहेको विश्लेषकहरूले बताएका छन्।
रुसको यो रणनीति बिहीबार कजानमा आयोजित ‘आसियान–रुस स्मृति शिखर सम्मेलन’ मा प्रस्ट रूपमा देखियो। सम्मेलनमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले यस क्षेत्रका नेताहरूसँग भेटघाट गरे। दुवै पक्ष राजनीतिक र आर्थिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन सहमत भए। यस क्रममा साइडलाइनमा धेरै द्विपक्षीय सम्झौताहरू पनि भए।
यस सम्मेलनले रुसलाई ‘आसियान’ (दक्षिण–पूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको सङ्गठन) सँग नजिकिने अर्को एउटा मञ्च दियो। यतिबेला यस क्षेत्रका धेरै सरकारहरू आफ्ना ऊर्जा स्रोतहरू विविधीकरण गर्न चाहन्छन्। उनीहरू आफ्ना कूटनीतिक विकल्पहरू खुल्ला राख्न चाहन्छन्। उनीहरू वासिङ्टन वा बेइजिङ कसैको पनि पूर्ण नियन्त्रणमा पर्नबाट जोगिन खोजिरहेका छन्।
रुसले यस हप्ता ऊर्जासँग सम्बन्धित धेरै सम्झौताहरू गर्यो। उसले लाओससँग आणविक ऊर्जाको शान्तिपूर्ण प्रयोगका लागि एक सहयोग रूपरेखामा हस्ताक्षर गर्यो। लाओसले सन् २०५० सम्ममा शून्य कार्बन उत्सर्जनको लक्ष्य राखेको छ। यसैका लागि उसले आफ्नो देशमा रुसी डिजाइनको आणविक पावर प्लान्ट बनाउने सम्भावनाहरू खोजिरहेको छ।
रुसले मलेसियालाई पनि पेट्रोल, तेल र ग्यास आपूर्तिको ग्यारेन्टी दिएको छ। मलेसियाका प्रधानमन्त्री अनवर इब्राहिमले पत्रकारहरूलाई बताए अनुसार यसका लागि ‘दीर्घकालीन सम्झौता’ गर्ने तयारी भइरहेको छ।
यसैबीच, रुसको सरकारी आणविक ऊर्जा कम्पनी ‘रोसाटोम’ का महानिर्देशक अलेक्सई लिकाचेभले इन्डोनेसियाको चासोबारे पुष्टि गरे। उनका अनुसार इन्डोनेसियाले फ्लोटिङ्ग आणविक पावर प्लान्टहरू विकास गर्ने योजना बनाइरहेको छ र उसले आणविक प्रविधिमा ठूलो चासो देखाएको छ।
शिखर सम्मेलनमा इन्डोनेसियाका विदेश मन्त्री सुगियोनोले रुससँगको सहयोग बढाउन आह्वान गरे। वैश्विक द्वन्द्वका कारण उत्पन्न अवरोधहरूका बीच क्षेत्रीय स्थिरता र लचिलोपनलाई बलियो बनाउन उनले यसो भनेका हुन्।
विदेश मन्त्री सुगियोनोले भने, ‘अहिले आसियान क्षेत्रभरि हामी आपूर्ति शृङ्खलालाई बलियो बनाउन र ऊर्जा संक्रमणलाई तीव्र पार्न लगानी गरिरहेका छौँ। यी प्रयासहरूलाई निरन्तरता दिन आसियान एक्लै बस्न सक्दैन। हाम्रा बाह्य साझेदारीहरूको गुणस्तरले हाम्रो क्षमतालाई अझ बलियो बनाउँछ।’
उनले थपे, ‘त्यो लक्ष्य प्राप्तिका लागि आफ्नै साझेदारीहरू रोज्न पाउने हाम्रो अधिकार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो। त्यसैले रुससँगको हाम्रो वार्ताको ठूलो महत्त्व छ।’
यो क्षेत्र तेल आयातमा धेरै निर्भर छ। यस क्षेत्रलाई दैनिक करिब ७५ लाख ब्यारेल तेल चाहिन्छ। तर यहाँ दैनिक ४७ लाख ब्यारेल मात्र उत्पादन हुन्छ।
‘अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी’ को अनुमान अनुसार यस वर्ष दक्षिण-पूर्वी एसियाको ऊर्जा आयात खर्च १६० अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने देखिन्छ। होर्मुज स्ट्रेट बन्द भएका कारण यस क्षेत्रको ऊर्जा क्षेत्रको कमजोरी प्रस्ट रूपमा बाहिर आएको छ।
युनिभर्सिटी मलायाका परराष्ट्र, सुरक्षा र रणनीति विश्लेषक कोलिन्स चोङ यु किएटले भने, ‘ऊर्जा सम्भवतः दक्षिण(पूर्वी एसियामा रुसका लागि सबैभन्दा तत्काल उपलब्ध भएको अवसरको झ्याल हो।’
उनले थपे, ‘पश्चिम एसियाको सङ्कट र होर्मुज स्ट्रेटको अवरोधले यस क्षेत्रलाई एउटा कुरा सम्झाएको छ। मध्यपूर्वका ऊर्जा मार्गहरूमा धेरै निर्भर हुनु रणनीतिक रूपमा जोखिमपूर्ण छ।’
चोङका अनुसार यस क्षेत्रले अहिले वैकल्पिक आपूर्ति मार्गहरू खोजिरहेको छ। यस्तो बेला मस्कोले कच्चा तेल, तरल प्राकृतिक ग्यास र आणविक ऊर्जा जस्ता धेरै क्षेत्रमा आफूलाई दीर्घकालीन आपूर्तिकर्ताका रूपमा स्थापित गर्दैछ।
उनले भने, ‘भियतनाम र लाओससँग हालै भएका आणविक सम्झौताहरू तथा मलेसिया र इन्डोनेसियासँग भएका कच्चा तेलसम्बन्धी व्यवस्थाहरूले यसलाई पुष्टि गर्छन्। यी घटनाले आसियानको ऊर्जा सुरक्षा समीकरणमा प्रवेश गर्ने रुसको ठूलो प्रयासलाई सङ्केत गर्छन्।’
‘आईएसईएएस – युसोफ इसाक इन्स्टिच्युट’ की सिनियर फेलो तथा एमआईटी सेन्टर फर इन्टरनेशनल स्टडिजकी भिजिटिङ स्कलर जोआन लिनले पनि आफ्नो विचार राखिन्। उनका अनुसार यस क्षेत्रसँगको सम्बन्ध सुधार्न रुसका लागि ऊर्जा ‘राम्रो सुरुआत’ हो।
तर, रुससँगको संलग्नता ‘दक्षिण(पूर्वी एसियाको हेजिङ नीति’ पनि भएको उनले बताइन्। ऊर्जा सुरक्षाको चिन्ताका बीच यो क्षेत्रले रुसलाई पनि एउटा विकल्पका रूपमा खुल्ला राख्न चाहेको उनको भनाइ छ।
लिनका अनुसार अल्पकालीन रूपमा रुसका लागि तेल र ग्यास आपूर्तिमा बढी अवसर छ। आणविक सहयोग भने दीर्घकालीन रूपमा आफ्नो बलियो पकड बनाउने रणनीति हो।
उनले भनिन्, ‘प्रतिबन्धहरू, वित्तीय व्यवस्था, ढुवानी र भुक्तानीका तरिकाहरू जस्ता विषयले यसको गतिलाई अझै पनि सीमित गर्नेछन्। तैपनि आणविक सम्झौताहरू महत्त्वपूर्ण छन्। यस्ता सम्झौताले निर्माण, इन्धन, मर्मतसम्भार, तालिम र नियमनका माध्यमबाट दशकौँसम्मको सम्बन्धलाई सुरक्षित बनाउन सक्छन्।’
रुसले ऊर्जा सङ्कटको समयमा एउटा बाटो फेला पारेको छ। तर विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाका बाबजुद उसले दक्षिण(पूर्वी एसियाका मुख्य रणनीतिक साझेदारहरूलाई विस्थापित गर्न सक्ने सम्भावना भने कम छ।
विश्लेषक चोङले भने, ‘परम्परागत रूपमा यो क्षेत्र विभाजित छ। केही देशहरू अमेरिकी सुरक्षा संरचनासँग नजिक छन्। केही देशहरू चीनको आर्थिक प्रभावमा गहिरोसँग जोडिएका छन्। केही देशहरूको भने रुससँग पुरानो रणनीतिक सम्बन्ध छ, विशेष गरी महाद्विपीय दक्षिण(पूर्वी एसियाका देशहरूको।’
मस्कोले अहिले आफूलाई ‘पछिल्लो विकल्पका रूपमा तेस्रो शक्ति’ बनाउन खोजिरहेको चोङले थपे। यसले ऊर्जा सुरक्षा, रक्षा खरिद, खाद्य आपूर्ति, आणविक प्रविधि, अन्तरिक्ष सहयोग, अत्यावश्यक खनिज र रणनीतिक विविधीकरणको अभावलाई पूरा गर्न सक्छ।
‘आईएसईएएस – युसोफ इसाक इन्स्टिच्युट’ को एक सर्वेक्षण अनुसार आसियानका लागि रणनीतिक महत्त्वका हिसाबले रुस नवौँ स्थानमा पर्छ। यस मामिलामा चीन पहिलो र अमेरिका दोस्रो स्थानमा छन्। उनीहरू रुसभन्दा धेरै अगाडि छन्।
जोआन लिनले भनिन्, ‘केही आणविक र ऊर्जा सम्झौताहरूले ती देशहरूमा रुसको सान्दर्भिकता बढाउन सक्छन्। तर यसले मात्रै समग्र क्षेत्रले मस्कोलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदल्न सक्दैन।’ उनले रुसको व्यापार र लगानीको हिस्सा अझै पनि निकै कम रहेको कुरा उल्लेख गरिन्। यसमा चीन, अमेरिका, जापान वा युरोपेली सङ्घ जस्ता प्रमुख साझेदारहरूको जस्तो आर्थिक गहिराइ र क्षेत्रीय उपस्थिति छैन।
‘इन्टरनेशनल क्राइसिस ग्रुप’ का वरिष्ठ विश्लेषक जोर्जी एङ्गेलब्रेक्टका अनुसार मस्कोसँग कुनै ‘ठूलो गुरुयोजना’ नभए पनि उसले यस क्षेत्रमा सम्भावनाहरू खोजिरहेको छ र संलग्न भइरहेको छ।
उनले यस हप्ता पुटिन र फिलिपिन्सका राष्ट्रपति फर्डिनान्ड मार्कोस जुनियरबीच भएको भेटको उदाहरण दिए। भेटमा दुवै पक्षले ऊर्जा र खाद्य सुरक्षाबारे छलफल गरेका थिए। सम्बन्ध बढाउनका लागि रुसका लागि यो ‘रोचक’ माध्यम भएको उनले बताए।
फिलिपिन्स अमेरिकाको सहयोगी देश हो। उसले व्यावहारिक आवश्यकताका कारण रुससँगको सम्बन्धलाई स्वीकार गरिरहेको हुन सक्छ। तर फिलिपिन्सका नागरिकहरूलाई ‘शङ्कास्पद परिस्थिति’ मा युक्रेन युद्धमा लड्नका लागि प्रलोभन दिइएको कुरामा पनि मनिला सचेत छ।
एङ्गेलब्रेक्टले भने, ‘त्यसैले प्रश्न अझै बाँकी छस् मस्कोले केवल व्यापारिक सम्बन्ध र प्रभाव खोज्ने एक व्यावहारिक शक्तिका रूपमा मात्र बस्न चाहन्छ कि यो क्षेत्रलाई त्योभन्दा बढी प्राथमिकता र ध्यान दिन चाहन्छरु’
रुसले युद्धमा भइरहेको क्षतिका बीच सैनिक भर्तीका लागि दक्षिण(पूर्वी एसियामा प्रयास गरिरहेको हुन सक्छ। यसमा युक्रेनविरुद्ध वैचारिक दबाब दिने जस्ता ‘केही गुप्त प्रयासहरू’ पनि सामेल हुन सक्ने एङ्गेलब्रेक्टले बताए।
चोङका अनुसार मलेसिया, इन्डोनेसिया र फिलिपिन्स जस्ता समुद्री देशहरूसँग रुसको संलग्नता बढ्नुले एउटा कुरा देखाउँछ। उसले आसियानलाई ‘ बृहत् रणनीतिक मञ्च’ का रूपमा हेरिरहेको छ।
लिनले आसियानका लागि रुसको रणनीतिक सान्दर्भिकता ‘कहिल्यै पनि एकनासको नरहेको’ र यो परिवर्तन हुने सम्भावना कम रहेको बताइन्।
उनले निष्कर्षमा भनिन्, ‘समग्र क्षेत्रमै रुसको रणनीतिक स्थान एक्कासि माथि उठ्ने सम्भावना देखिँदैन। बरु केही निश्चित क्षेत्र र छानिएका देशहरूमा मात्रै उसको द्विपक्षीय सान्दर्भिकता बढ्दै जानेछ।’
क्याटेगोरी : अन्तराष्ट्रिय
प्रतिक्रिया