काठमाडौं । भारतले पाकिस्तानतर्फ बग्ने इन्डस नदी प्रणालीको पानी रोक्ने चेतावनी दिँदै आएको सन्दर्भमा जलविज्ञान तथा जलस्रोतका एक विज्ञले यस्तो कदम अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मानवअधिकार र मानवीय कानुनविपरीत हुने बताएका छन् ।
बुधबार डन पत्रिकामा प्रकाशित विश्लेषणात्मक लेखमा विज्ञले भारतका केही मन्त्री र सरकारी अधिकारीहरूले “पाकिस्तानतर्फ एक थोपा पानी पनि जान दिइने छैन” भन्ने अभिव्यक्ति दिँदै आएको उल्लेख गर्दै यसले क्षेत्रीय तनाव बढाएको बताएका छन् । उनका अनुसार भारतले पछिल्लो समय चिनाब–ब्यास सुरुङलगायत विभिन्न जल परियोजनाहरूको घोषणा गरे पनि तीमध्ये धेरै प्राविधिक तथा आर्थिक रूपमा व्यावहारिक देखिएका छैनन् ।
लेखमा इन्डस जल सन्धि तीनवटा युद्धका बाबजुद कायम रहनुको कारण यसको मजबुत संरचना मात्र नभई साझा नदी व्यवस्थापनको आवश्यकता भएको उल्लेख गरिएको छ । भारतद्वारा गरिएका ठूला परियोजनाका घोषणाले पाकिस्तानमा असुरक्षा र त्रासको वातावरण सिर्जना गरेको दाबी गरिएको छ ।
विश्लेषणमा संयुक्त राष्ट्रसंघले पानीलाई आधारभूत मानवअधिकारका रूपमा मान्यता दिएको स्मरण गराउँदै पाकिस्तानका पञ्जाब र सिन्ध प्रदेशको कृषि उत्पादन तथा करोडौं नागरिकको जीविकोपार्जन इन्डस नदी प्रणालीमा निर्भर रहेको उल्लेख गरिएको छ । पानीको बहाव रोकिए खाद्य सुरक्षा, खानेपानी र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पर्ने चेतावनी दिइएको छ ।
लेखकका अनुसार सन् १९९७ को संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलमार्ग महासन्धिले साझा नदीको “न्यायोचित र उचित उपयोग” तथा “महत्त्वपूर्ण क्षति नगर्ने” सिद्धान्तलाई मान्यता दिएको छ । त्यसैले पानी रोक्ने वा बहाव अवरुद्ध गर्ने धम्की अन्तर्राष्ट्रिय प्रथागत कानुनको समेत उल्लङ्घन हुन सक्छ ।
भारतको सम्भावित एकपक्षीय कदमविरुद्ध पाकिस्तानले कानुनी रणनीति अपनाउनुपर्ने सुझाव पनि लेखमा दिइएको छ । इन्डस जल सन्धिअन्तर्गत मध्यस्थता अदालत गठन, अन्तर्राष्ट्रिय अपराध अदालत (ICC), अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय (ICJ) तथा संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार परिषद् (UNHRC) मा विषय उठाउन सकिने उल्लेख गरिएको छ ।
जलवायु परिवर्तनका कारण जलस्रोतसम्बन्धी चुनौती बढिरहेका बेला साझा नदीको व्यवस्थापन कानुन, सहकार्य र पारस्परिक विश्वासका आधारमा हुनुपर्ने लेखकको निष्कर्ष छ । उनले साझा नदीलाई राजनीतिक दबाबको माध्यम बनाउनु क्षेत्रीय शान्ति र मानवीय सुरक्षाका लागि गम्भीर जोखिम हुने चेतावनी दिएका छन् ।
क्याटेगोरी : अन्तराष्ट्रिय
प्रतिक्रिया